Dijital Medya Platformu

Türkiye’de Yukarı Fırat Cezîresi’ndeki Arap Kabîleleri (3)

0 2.382

Coğrafyacılar; Cezîre’nin Dicle ve Fırat nehirleri arasında kalan topraklarını “Kuzey Kısmı”(الجزء الشمالي ) olarak adlandırdı

Yusuf Metin Yardımcı Araştırmacı/Yazar

Hüseyin Bekir Alî

Çeviri: Yusuf Metin YARDIMCI

          Mevsıl Valisi Arfece b. Herseme el-Bârikî, ikinci Râşîd halîfe Umar ibn el-Hattâb zamanında, Mevsıl’da Câmi inşâ etti. [9]         

         Hükümdarlar, Cezîre’nin tüm halkı için yol gösterici bir ışık olmak üzere mescid ve câmi inşâ etmekle, seleflerinin (önce gelenlerin) izlerini takip etti. Hiç şüphe yok ki bu karışım ve Arap katışımı, tutarlı bir birlik oluşturdu. Bu da Cezîre Bölgesi’nde müreffeh bir medeniyetin kurulmasına yol açtı.

         İLK KONU – FIRAT CEZÎRE’SİNİN ADININ TANIMI, MEVKİİ, SINIRLARI VE TOPOGRAFYASI:         

         Coğrafyacılar; Cezîre’nin Dicle ve Fırat nehirleri arasında kalan topraklarını “Kuzey Kısmı”(الجزء الشمالي ) olarak adlandırdı. [10]         

         Bunu Dicle’nin batısında ve Fırat’ın doğusundaki bölge ve şehirlerden sonra takip eden yer, Irak’ın kuzey kesimi, Suriye’nin ve güneyin kuzeydoğu bölümünü oluşturmaktadır. Yani Türkiye’nin Anadolusu… [11]         

         Ona “Cezîre=Ada” denmesinin nedeni; Dicle ve Fırat nehirleri arasında bulunması ve “Sağlıklı hava, artan iyi bir gelir, hayırlı olan şeylerin bol olduğu yer” olarak bilinmesidir. [12]         

         Aynı zamanda;iki nehir arasındaki ülke” anlamına gelen Yunanca bir kelime olan “Mezopotamya” ülkesi olarak da adlandırıldı. [13]         

         Fırat Cezîresi’nin civar alanlarına gelince, onu özenle hatırlatan Ebû’l Fidâ şöyle diyor:         

         Temelde bir miktar Ermeni, Cezîre’nin batısında Rumlar, Şam ve güneyindeki çöller, doğusunda Irak,  Kuzeyinde ise yine Ermeniler var. [14]         

         Cezîre’nin komşularını; kuzeyde Ermeni ve Bizans kasabaları, batıda Bizans ve Şâm, güneyde ise çöl ve Şâm ile sınırlayarak özetlemek mümkündür.

          Irak’ın doğusu, Fırat Cezîresi’ne ait mevkilerdendi. Pers ve Bizans İmparatorlukları arasında bir tampon bölge olduğu için nüfûsun istikrarı üzerinde önemli etkisi bulunuyordu. Zira burası her iki süper güç için de çekişme noktasıydı. [15]

          Bu Tikrit’ten Dicle’ye, Güneyde ise Fırattaki el-Hadîsa ve Âneh’e  kadar uzanır. Daha sonra kuzeye, birbirine çok yakın olan iki ırmağın kıyılarına yönelir.[16] Ve bu iki nehir Mevsıl [Mûsûl] gibi şehirleri tamamen içine alır. [17] Sıncâr, [18]  Cezîretu İbn Umar, [19] Nusaybîn, [20] Re’sul Ayn, [21] ..

……………………..

[9] el-Belâzurî, aynı kaynak, s.465
[10] Ebû’l-Fidâ, el-Müeyyed İmâdüddîn İsmâil b. Muhammed b. Umar (732/1331), Takvîmu’l Buldân, Dâru’t-Tıbâa es-Sultâniyye, Paris, 1246 /1830, s.273. el-Istahrî, Ebû İshâk İbrâhîm b. Muhammed (d.:340/951), Mesâlik’ul Memâlik, Medînet-u Lîden el-Hollandiyye (Leiden/Hollanda), Matbaatü Brill, 1346/1927, s.71.
İbn Kuteybe, Abdullâh b. Müslim, el-Meârif, Tahkîk: Servet Akkâşe,  Dâr el-Meârif, el-Kâhire, T4.(Kat), D.T., s.5.
[11] İbn Şeddâd, Izzeddîn Ebû Abdûllah Muhammed b. Alî b. İbrâhîm (684/1285), el-I’lâku’l Hatîra fî Zikri Umerâi’ş-Şâm Ve’l Cezîre, Tahkîk: Yahyâ Zekeriyyâ ibâresi, Menşûrâtü Vizâreti es-Sekâfe, Dımeşk, 1411/1991, C3, K1, s.39
[12] en-Nusaybî, Ebul Kâsım b. Havkal (367/977), Sûretu’l Arz, Dâru’l Mektebeti’l Hayât, Beyrût, 1412/1992, s.189, Yâkût b. Abdullah el-Hamevî er-Rûmî (626/1229), Mu’cemu’l Buldân, Dâr Sadr, Beyrût, 1397/1977, c.2, s.134.
[13] Bir grup yazar, Arap Ansiklopedisi, Dâre’l-Fikr, Dımeşk, tab’.1,1422/2002, C7, s.597
[14] Ebû’l Fidâ, Takvîme’l-Büldân, s.273
[15] Yâkût el-Hamevî, Mu’ceme’l-Buldân, c2, s.134
[16] Şumeysânî, Medînetü Mârdîn, s.14
[17] el-Mevsıl (المَوصِل): Fetha ile, SAD harfi ise kesre ile okunur. Bu büyük ve ünlü şehir; İslâm topraklarının üslerinden biridir. Eşsiz, harika ve yücedir. Halkı kalabalık, alanı geniş, atlı yolcularınsa uğrak yeridir. Tüm ülkeler içinde görülmesi gaye edinilen tek yerdir. Burası Irak’ın kapısı ve Horasan’ın anahtarıdır. Oradan da Azerbaycan’a yöneliktir.            
            a)-Dediler ki: Mevsıl diye isimlendirildi çünkü El-Cezire ile Irak arasına ULAŞTI. (Ulaştı=وصلت – sözcüğünden dolayı).           
             b)-Yine dediler ki: Dicle ve Fırat arasına ULAŞTI.
            c)-Söylendi ki: Çünkü Sincâr ve el-Hadîse beldelerine ULAŞTI.
            d)-Yine denildi ki: Bu şehri kuran hükümdar onu Mevsıl diye isimlendirdi.
Yâkût el-Hamevî, Mu’ceme’l-Buldân, Cilt 5, s. 223-224
[18] Sıncâr: el-Cezîre bölgesi ile Mevsıl arasında üç gün mesâfe bulunan meşhûr bir şehirdir. Yüksek bir dağın eteklerindedir. Söylentiye göre; Nuh (as)’un gemisi yolculuk bitip de dışarı çıktığında şöyle dedi: Bu üzerimizden geçen sıradağ, Sıncâr diye isimlendiriliyor. İbnü’l-Kelbî ise şöyle dedi: Buna kurucusunun isminden dolayı Sıncâr veya Âmid denmiştir. Aynı kaynak, c3, s.262
[19] Cezîretu İbn Umar (İbn Ömer Adası): Aralarında üç günlük mesafe olan bir yerdir, kendisine bağlı Rıstâk isimli verimli ve zengin bir kasaba vardır. Ve anladım ki ömrünün ilk yıllarında; el-Hasen b. Umar b. Hattâb el-Tağlibî’nin Cezîre’de bir karısı vardı. H. 2. yılda ailesinden söz etmişti. Bu Cezîre mıntıkası bir yanda yarı hilâl şeklindeki bölge hariç, Dicle nehri ile çevrilidir. Yâkût el-Hamevî, Mu’cem el-Buldân, cilt 2, s.143
[20] Nusaybîn: Cezîre yöresinde; Mevsıl’dan Şam’a giden Câdde el-Kavâfil (Kafileler/Kervan Yolu) üzerinde kalabalık bir şehirdir. Sıncâr ile arasındaki mesâfe 9 fersahtır. Aynı kaynak, cilt 5, sayfa 288İbn Havkal şöyle tanımlıyor: O Cezîre’nin en güzel yerlerinden biridir. İbn Havkal, Sûretu el-Arz, s.191. Şu anda Türkiye’nin güneyinde yer almakta, Suriye tarafında ise Kâmişlî şehrinin tam karşısındadır.
[21] Re’sul Ayn: Harrân, Duneyser, Nusaybîn arasında bulunan Cezîre’nin büyük ünlü şehridir. Yâkût el-Hamevî, Mu’cem el-Buldân, cilt.3, s.14. Bugün bir kısmı Türkiye’de Ceylanpınar adıyla, diğer yarısı ise Suriye tarafında aynı isimle yer almaktadır.
 

 

Yorumlar

Bu web sitesi deneyiminizi geliştirmek için çerezleri kullanır. Bununla iyi olduğunuzu varsayacağız, ancak isterseniz vazgeçebilirsiniz. Kabul etmek Mesajları Oku