İslâm fıkıh literatüründe devlet görevli ve idarecilerin kamu malını yağmalaması, zimmetine geçirmesi, rüşvet alması veya nüfûzunu kullanarak haksız menfaat sağlaması ‘el-Gulûl (الغلول)’ ve ‘el-Fesâdü’l-Mâlî ve’l-İdârî (الفساد المالي والإداري - Mali ve İdari Yolsuzluk)’kavramlarıyla ifade edilir. İslâm uleması, kamu malını şahsi mülkiyetten çok daha kutsal ve korunması elzem bir statüye yerleştirir. Şahsi bir mal çalındığında muhatap tek bir kişiyken, kamu malı çalındığında muhatap bütün bir toplumdur. Bu nedenle kamu hakkını gasp etmek, sadece hukuki bir cürüm değil, doğrudan ALLÂH hakkını ihlâl eden ve toplumu topyekün helâke sürükleyen bir ‘Arzda Fesat Çıkarma’ eylemidir. 1. Kur'ân ve Sünnet'teki Hükmü Kamu malına el uzatmanın doğrudan cehennem azabına ve kıyamet günü büyük bir rüsvaylığa yol açacağı açık nasslarla sabit kılınmıştır. "Kim EMÂNETE -Devlet/Kamu Malına- Hıyanet Ederse -Ğulûl Yaparsa-, Kıyamet Günü HAİNLİK Ettiği Şey Boynuna Asılı Olarak Gelir. Sonra Herkese Kazandığı Eksiksiz Ödenir ve Asla Haksızlığa Uğratılmazlar. /ومن يغلل يأت بما غل يوم القيامة ثم توفى كل نفس ما كسبت وهم لا يظلمون" (ÂL-İ İMRÂN 161) Peygamber (SAV), zekat toplamakla görevlendirdiği İbnü'l-Lutbiyye adlı memurun ‘Şunlar devletin, şunlar da bana verilen hediyelerdir’ demesi üzerine minbere çıkarak şöyle buyurmuştu: "- Bizim Görevlendirdiğimiz Bir Memura Ne Oluyor ki 'Bu Sizin, Bu da Bana Hediye Edildi' diyor! Eğer Doğru Söylüyorsa Anasının Babasının Evinde Otursaydı da Kendisine Hediye Geliyor mu Gelmiyor mu Baksaydı Ya!" (Buhârî, Ahkâm, 24) Hz. Peygamber, Hayber Savaşı'nda kamu malından (ganimetten) iki dirhem değerinde küçük bir gerdanlığı gizlice alan bir asker hakkında şöyle demişti: "- Arkadaşınızın Cenaze Namazını Siz Kılın; Zira O, Allâh Yolunda (Kamu Malından) Aşırma Yapmıştır." (Ebû Dâvûd, Cihâd, 133) Hadisin Arka Planı (Vürûd Sebebi) Hayber seferi sırasında Müslüman askerlerden biri vefat eder. Sahabiler, durumu Hz. Muhammed (SAV)’e haber vererek cenaze namazını kıldırmasını isterler. Ancak Peygamber Efendimiz öne çıkmaz ve orada bulunanlara: ‘Arkadaşınızın Cenaze Namazını Siz Kılın!’ buyurur. Bu duruma çok şaşıran ve üzülen sahabilerin yüzleri renkten renge girer; çünkü Peygamberimiz birinin cenaze namazını kıldırmıyorsa, o kişinin çok büyük bir günah işlediği anlaşılırdı. Ümmetinin derin üzüntüsünü gören Allâh Resûlü, gerekçeyi açıklar: ‘Sizin Arkadaşınız, Allâh Yolunda (Ganimetten/Kamu Malından) Aşırma Yapmıştır.’ Bunun üzerine ashap ölen adamın eşyalarını ararlar ve ganimet henüz paylaştırılmadan evvel kamunun hakkından, maddi değeri iki dirhem bile etmeyen bir deri pabuç bağı / boncuk çaldığını görürler. 2. Klasik İslâm Ulemasının Analizleri A. Mâverdî (Ö. 450/1058) Şâfiî fakihi el-Mâverdî, devlet malının yönetimini "el-Velâyetü’l-Mufavvada" (الولاية المفوضة - Mutlak Emanet Yetkisi) olarak tanımlar. Kamu kaynağını (Beytülmâl) elinde bulunduran idarecinin durumu, yetimin malını yöneten vasinin durumudur. Mâverdî, Hz. Ömer'in şu hukuki ölçüsünü esas alır: "Ben Allâh’ın malını (kamu malını) kendime yetim malı statüsünde kıldım. Eğer ihtiyacım yoksa hiç dokunmam (iffetimi korurum); eğer muhtaç kalırsam sadece örfe uygun (zaruret miktarı) alırım." Bu sınırı aşan, yani kamu malını kendi veya yakınlarının menfaatine yağmalayan memur ve idareciler ‘Hâin (خائن)’ ve ‘Zâlim (ظالم)’ ilân edilir ve azledilmeleri vacip olur. B. İbn Hacer el-Heytemî (Ö. 974/1567) İbn Hacer el-Heytemî, eserinde kamu malına hıyanet etmeyi doğrudan ‘Büyük Günahlar (el-kebâir/الكبائر)’ tasnifinde yirmi ikinci sıraya koyar. Metinde şu fıkhî analizi yapar: "Bu suç (kamu malını çalmak) bütün kulların haklarıyla ilişkilidir. Kamu malını aşıran (ğulûl yapan) kişinin tövbesi kolay değildir; çünkü kıyamet günü onun davacısı ve hasmı bütün bir ümmettir." C. İbn Âbidîn (Ö. 1252/1836) Hânefî fıkhının en önemli kaynak eseri olan bu metinde, devlet görevlilerinin ‘hediye’ veya ‘bağış’ adı altında aldığı menfaatlerin rüşvet ve kamu malı yağması olduğu açıkça ifade edilir: "Memurların/görevlilerin aldığı hediyeler ğulûldür yani kamu malı hırsızlığıdır. Bir memurun görevi sebebiyle elde ettiği her türlü mal (komisyon, bahşiş, hediye) gayrimeşrudur ve derhal devlet hazinesine (Beytülmâl'e) iade edilmelidir. / هَدَايَا الْعُمَّالِ غُلُولٌ، وَكُلُّ مَالٍ أَخَذَهُ الْمُوَظَّفُ بِسَبَبِ وَظِيفَتِهِ فَهُوَ مَرْدُودٌ إِلَى بَيْتِ الْمَالِ" 3. Çağdaş İslâm Ulemasının Analizleri: Karadâvî ve Zuhaylî Yaklaşımı Modern devlet yapısında bütçelerin büyümesi ve bürokratik gücün artmasıyla birlikte çağdaş fıkıh alimleri "kamu malı yağmasını" modern terimlerle analiz etmişlerdir. A. Prof. Dr. Yûsuf el-Karadâvî Karadâvî, modern dünyada en büyük yanılgının ‘Devlet Malının Sahipsiz Mal’ olarak görülmesi olduğunu belirtir. Fıkhu’d-Devle eserinde şu sert tespiti yapar: "Kamu malı sahipsiz bir mal değildir, bilakis bütün bir ümmetin malıdır. Kamu malından çalmak, İslâmî açıdan şahsi mal çalmaktan çok daha çirkin ve suç bakımından çok daha büyüktür. (المال العام ليس مالا بلا صاحب، بل هو مال الأمة كلها، والسرقة من المال العام أقبح شرعا وأعظم جرما من السرقة من المال الخاص)" B. Prof. Dr. Vehbe ez-Zuhaylî Sûriyeli büyük İslâm hukukçusu Vehbe ez-Zuhaylî, anıtsal çalışmasında kamu malının gaspı ve devlet ihalelerindeki yolsuzlukları "Eklü Emvâli'n-Nâsi bi'l-Bâtıl / أكل أموال الناس بالباطل / İnsanların mallarını haksız yollarla yemek) kapsamına alır. Zuhaylî, bu haram servetlerin fıkhî mahiyetini şu ağır ifadelerle ortaya koyar: "Mali yolsuzluk, devlet mallarının yağmalanması ve ihalelere fesat karıştırılması yoluyla elde edilen para 'HABİS (pis)’ ve bizzat haram bir maldır. Zaman ne kadar geçerse geçsin, onu elinde bulunduran kişi üzerinde mülkiyet hakkı kazanamaz. Bu mal sadaka vermekle veya cami yaptırmakla asla temizlenemez." 4. Yapısal Yağma: Nüfûz Ticareti (el-İstiglâlü'l-Vazîfiyy/ الاستغلال الوظيفي) Çağdaş ulema, devlet görevlilerinin doğrudan hırsızlık yerine hukuki boşlukların arkasına sığınarak yaptıkları ‘Nüfuz Ticareti’ yöntemini özellikle mercek altına almıştır. Bu durum, fıkıhta ‘Câhü’l-Me'mûr" (جاه المأمور - Memurun Makam Gücü)’ kavramıyla ifade edilir. Bir devlet görevlisinin sahip olduğu makam, şahsına ait bir mülk değil, toplumun ona teslim ettiği bir emanettir. Makam sahibi bir bürokratın veya onun birinci derece yakınlarının piyasada ticarete girmesi, rakiplerine karşı doğal bir asimetri yaratır. Hükmü: Karadâvî ve Zuhaylî, makamın ticari bir meta haline getirilmesini kesin olarak haram sayar: "Makamın ticari kazanç elde etmek için kullanılması ğulûlün (kamu malı hırsızlığının) ta kendisidir. Çünkü sorumlu kişi, diğer tüccarların sahip olmadığı ve hak etmediği bir imtiyazı kullanmakta, böylece piyasadaki rekabet adaletini yok etmektedir. (إِنَّ اسْتِغْلاَلَ الْمَنْصِبِ لِتَحْقِيقِ مَكَاسِبَ تِجَارِيَّةٍ هُوَ عَيْنُ الْغُلُولِ، لأَنَّ الْمَسْؤُولَ يَأْخُذُ مِيزَةً لاَ يَسْتَحِقُّهَا سَائِرُ التُّجَّارِ، فَيَقْضِي عَلَى الْعَدَالَةِ التَّنَافُسِيَّةِ) İhale Fesadı ve Kayırmacılık: Kamu ihalelerini ehil olana değil de sırf politik veya şahsi yakınlığından dolayı birilerine peşkeş çekmek ‘Emanete İhanet’ suçudur. Karadâvî bu hususta şu hadisi delil getirir: "Kim bir topluluğun başına, aralarında Allâh'ın daha razı olacağı (daha ehil) biri varken başka birini tayin ederse, şüphesiz Allâh’a, Resûlü’ne ve müminlere ihanet etmiş olur." (Hâkim, el-Müstedrek) 5. Gri Alanların İfşası: "Hediye, Komisyon ve Paravan Bağışlar” Çağdaş ulema, devlet görevlilerinin ve yakınlarının doğrudan hırsızlık yerine hukuki boşlukların arkasına sığınarak yaptıkları ‘Gizli Ğulûl’ yöntemlerini açıkça ifşa etmiştir. İhâle Komisyonculuğu (السمسرة غير المشروعة): Devletten ihale almak isteyen firmalardan ‘aracılık bedeli’ veya ‘komisyon’ adı altında alınan paralar, rüşvetin modern adıdır. Yarı Resmi Vakıf/Dernek Bağışları: Müteahhitlerin veya iş insanlarının işlerini yürütmek adına, devlet görevlilerinin işaret ettiği vakıf ve derneklere ‘gönüllü’ gibi görünen ama aslında zorunlu olan bağışlar yapması da ulema tarafından ‘ğulûle zemin hazırlayan dolaylı rüşvet’ olarak hükme bağlanmıştır. 6. Tarihten Somut Vakalar: Sulta Yolsuzluklarına Karşı Direniş Hz. Ömer'in Nüfuz Müdahalesi: Oğlu Abdullah, Beytülmâl borcuyla ticaret yapıp develerini kamu otlaklarında otlattığında Hz. Ömer, "İnsanlar 'Müminlerin emirinin oğlunun develerini otlatın' dediler ve senin develerin bu nüfuzla semirdi!" diyerek elde edilen kârın tamamına el koymuş ve Beytülmâl’e aktarmıştır. (Muvatta, Büyû, 6) Ömer bin Abdülazîz’in Müsadere Hamlesi: Emevi hanedanının kamu arazilerini ve devlet gelirlerini kendi akrabalarına peşkeş çekmesine karşı Ömer bin Abdülazîz halife olur olmaz büyük bir temizlik başlatmıştır. Kendi ailesinin haksızca el koyduğu tüm toprakları, mücevherleri ve köşkleri ‘Bu mallar ümmetindir’ diyerek zorla müsadere etmiş ve Beytülmâl'e iade etmiştir. 7. Müeyyideler ve Çözüm: Sözleşmelerin Feshi (Fesh-i Akid) İslâm hukukunda usulsüz ve yolsuzlukla yürütülen bu çarkın durdurulması için çok radikal hukuki müeyyideler öngörülmüştür. Bâtıl İhalelerin İptali (فسخ العقود الباطلة): Şer'î hukuka göre rüşvet, iltimas veya ihale fesadı ile devletle yapılmış olan tüm sözleşmeler ‘Bâtıl (hükümsüz)’ kabul edilir ve geriye dönük olarak derhal feshedilir. ‘Nereden Buldun?’ İlkesi ve Müsadere (المصادرة): Hz. Ömer’in yolsuzluk yapan valilerinin mallarının yarısına el koyma (Muasata) uygulamasını esas alan çağdaş fıkıh, usulsüz ihaleler ve haksız tahsislerle zenginleşenlerin tüm mal varlıklarına devlet eliyle el konulmasını (müsadere) vacip görür. Mali Temizlik Şartı: Karadâvî’nin belirttiği üzere, bu yağma düzenine karışanların tövbelerinin kabulünün tek bir şartı vardır: "Mali yolsuzluk yapan kişinin, zimmetini (borcunu) temizlemeden tövbesi geçerli olmaz. Zimmetin temizlenmesi ise, haksız yere alınan her bir dinarın veya dirhemin eksiksiz olarak devlet hazinesine geri iade edilmesiyle mümkündür." Zuhaylî ve Karadâvî'nin ittifakla belirttiği üzere; bu paralarla yaptırılan camiler, okullar veya verilen sadakalar ‘Habis/kirli Mal’ sınıfında olduğundan, ALLÂH katında asla kabul görmez. Kamu malı, ulemanın ifadesiyle ancak ve ancak ‘asıl sahibine yani millete geri döndürülerek’ temizlenebilir. & Kaynakça ve Dipnotlar 1- Kur'ân-ı Kerim, Âl-i İmrân Sûresi, Âyet 161. 2- el-Buhârî, Muhammed bin İsmâil, el-Câmiu’s-Sahîh, Kitâbü'l-Ahkâm, Bâb 24, Hadis No: 7174. 3- Ebû Dâvûd, Süleyman bin Eş'as, es-Sünen, Kitâbü'l-Cihâd, Bâb 133, Hadis No: 2710. 4- el-Mâverdî, Ebü'l-Hasen Ali bin Muhammed, el-Ahkâmü’s-Sultâniyye ve’l-Velâyâtü’d-Dîniyye, Kahire: Darü'l-Hadis, s. 125-128. 5- İbn Hacer el-Heytemî, Ahmed bin Muhammed, ez-Zevâcir an İktirâfi’l-Kebâir, Beyrut: Dârü’l-Ma’rifeh, c. 1, s. 182-184. 6- İbn Âbidîn, Muhammed Emîn bin Ömer, Reddü’l-Muhtâr ale’d-Dürri’l-Muhtâr, Beyrut: Dârü’l-Fikr, c. 5, s. 362-365. 7- el-Karadâvî, Yûsuf, Min Fıkhi'd-Devleti fi'l-İslâm, Kahire: Dârü'ş-Şurûk, s. 142-145. 8- ez-Zuhaylî, Vehbe, el-Fıkhu’l-İslâmî ve Edilletühû, Şam: Dârü’l-Fikr, c. 4, s. 2845-2850; c. 6, s. 4512. 9- el-Hâkim en-Nisâbûrî, Muhammed bin Abdullah, el-Müstedrek ale’s-Sahîhayn, Kitâbü'l-Ahkâm, Hadis No: 7023. 10- Mâlik bin Enes, el-Muvatta', Kitâbü'l-Büyû', Bâb 6, Hadis No: 1412. 11- İbn Abdilhakem, Ebû Muhammed, Sîretü Ömer bin Abdilazîz, Beyrut: Dârü'l-Ilmi li'l-Melâyîn, s. 63-68.