Sosyolojik açıdan bakıldığında, kitleleri itaat altına almanın en kestirme yolu budur. Mevcut siyasi talepler, doğrudan dini metinlerin lafzi otoritesiyle desteklenir. Meşruiyet devşirmek isteyen egemen klikler, kendi konumlarını kalıcı kılmak adına nassların yorum alanını daraltmış veya genişletmiştir. Bu amaçla kendi lehlerine ideolojik tefsir kalıpları (Te’vîl / تأويل) geliştirmişlerdir. Bu kalıplar vasıtasıyla, adaletsizliğe yönelen siyasi kararlar bile ayetlerin zahiri anlamları bükülerek meşru birer dini yükümlülük gibi sunulmuştur. Örneğin; zalim dahi olsa yöneticiye mutlak itaati emreden tek taraflı yorumlar bu kurumsal tefsir mekanizmasıyla topluma aşılanmıştır. Haksızlığa uğrandığında toplumsal hak arayışına girmek yerine, sadece sabredilmesi gerektiği yönündeki tefsir kalıpları kitlelerin zihnine kazınmıştır. Muhammed Âbid el-Câbirî, bu durumu metin merkezli kurucu sistemin (beyan / بيان) manipülasyonu olarak açıklar. Câbirî’ye göre egemen siyasi irade, kendi ideolojik çıkarlarına hizmet eden tefsir ve nass yorumlarını sistemli bir şekilde korumuş ve resmî otoriteyle dayatmıştır. Buna karşın, toplumsal adaleti ve sorgulamayı temel alan eleştirel düşünceyi (el-Aklu'l-Burhânî / العقل البرهاني) ise kendi iktidarı için bir tehdit olarak görerek dışlamıştır. Böylece üretilen güdümlü tefsir kalıpları ve metin mühendisliği, dini kendi özgün ve adil bağlamından koparmıştır. Dini, iktidarın dilsel bir aparatı haline getirmiştir. MİSTİK PASİFİKASYON: - Dünyevî Adaletsizliklerin Metafizik Rıza ile İptali - Siyasi otoriteler, toplumsal öfkeyi sönümlendirmek için dinin züht ve mutlak teslimiyet gibi boyutlarını da manipüle etmişlerdir. Bu yöntemle kitlelerin dünyevi hak arayışından uzaklaşması hedeflenmiştir. Toplumsal adaletsizliklere karşı öfkenin patlamasını engellemek adına, dinin sadece dünya hayatını değersizleştiren yönü öne çıkarılmıştır. Sosyolojik açıdan bu süreç, sömürülen sınıfların hak talebini engellemek için mükemmel bir psikolojik zemin sunar. İktidarlar, halkın sosyo-ekonomik taleplerini ‘Dünyevî Hırs/Acquisitiveness (el-Hırsu'd-Dünyevî/الحرص الدنيوي)’ olarak yaftalamıştır. Buna karşılık, adaletsiz düzene boyun eğmeyi ise yüksek bir ahlâkî erdem gibi pazarlamıştır. Bu manipülasyonun en somut tarihsel dayanağı, Moğol ve Haçlı istilaları sonrası Selçuklu ve Abbasi coğrafyasında kurumsallaşan bazı tasavvufi yapıların iktidarla kurduğu pragmatik ilişkidir. Devlet elitleri, geniş kitleleri pasifize eden züht yaklaşımlarını (Zühd / زهد) ve her şeyi ilâhî bir kadere bağlayan irfânî akımı finansal ve kurumsal olarak himaye etmiştir. Muhammed Âbid el-Câbirî’nin analizine göre bu dönemde aklî ve eleştirel düşünce tamamen tasfiye edilmiştir. Onun yerine rüyalar, keşifler ve menkıbeler üzerine kurulu bir toplumsal bilinç inşa edilmiştir. İktidarların zulmü ve yolsuzlukları ‘Dünyanın Geçici Bir İmtihanı’ olarak formüle edilmiştir. Sosyolojik tabanda adalet arayışı rasyonel zeminden tamamen koparılmıştır. Hak arama bilinci, ahiretteki metafizik bir mükâfata ertelenerek felç edilmiştir. Sultanlar ve egemen sınıflar, böylece toplumsal patlamaların önünü, geniş kitlelere şırınga edilen mistik bir afyonla almışlardır. Mukaddesatın Sembolleştirilmesi ve DUYGUSAL KUTUPLAŞMA TAKTİKLERİ Manipülasyonun en görünür yöntemi, kutsal sembollerin birer savaş taktiği olarak sahneye sürülmesidir. Bu yöntem, kitlelerin rasyonel müzakere yeteneğini felç etmeyi amaçlar. Toplumu hızlıca ‘Biz ve Onlar’ şeklinde kutuplaştırır. Egemen gücün kendi saflarını tahkim etmesini sağlar. İslâm tarihinin en büyük kırılma noktalarından biri Sıffin Savaşı’dır. (M. 657) Bu vaka, söz konusu sosyolojik taktiğin ilk dramatik örneğidir. Mağlubiyete yaklaşan Muâviye ordusu, mızrakların ucuna Kur'ân sayfalarını (Mushaf / مصحف) takmıştır. Hz. Ali ordusunu hakemliğe çağırmıştır. Bu hamle, askerî mücadeleyi aniden teolojik bir ikileme dönüştürmüştür. Hz. Ali’nin ordusunda yer alan dindar zümre, rasyonel askerî stratejiyi terk etmiştir. Duygusal bir refleksle savaşı durdurmuştur. Neticede ordu bölünmüştür. Mukaddes metnin lafzı, adalet ilkesine karşı bir silah olarak kullanılmıştır. Câbirî’nin ifadesiyle, burada asıl amaç dini yüceltmek değildir. Siyasi bir çıkarı (asabiyye / عصبية) korumak adına kutsalı cepheye sürmektir. Hülâsa; İslâm tarihi boyunca dini manipülasyonun sosyolojisi, dinin inanç ilkelerinden ziyade o ilkelerin kimler tarafından ve hangi tefsir kalıplarıyla yorumlandığı meselesidir. Muhammed Âbid el-Câbirî’nin de belirttiği gibi, İslâm dünyası ne zaman rasyonel düşünceyi (el-Aklu'l-Burhânî/ العقل البرهاني) tasfiye etmişse, dinin manipüle edilmesi o denli kolaylaşmıştır. Rasyonel aklın devredışı kaldığı her dönemde din, adaleti ve hürriyeti tesis eden üstün bir hakikat kaynağı olmaktan çıkarılmıştır. Egemen sınıfların siyasi iktidarlarını (asabiyye / عصبية) ve ekonomik imtiyazlarını (ganîmet / غنيمة) koruyan kullanışlı bir zırha dönüştürülmüştür.                                     - B İ T T İ -