Yolsuzluğun Kıskacında Servet ve Sefalet - İSLÂM İKTİSAT AHLÂKI

Klasik kelam ve fıkıh literatüründe fakirlik-zenginlik ikilemi, sıklıkla bireysel imtihan ve kader ekseninde tartışılmıştır.

Ancak 19. yüzyılın sonundan itibaren sömürgecilik, kapitalistleşme ve derinleşen gelir adaletsizlikleri, modern İslâm müfessirlerini iktisâdî âyetleri yeniden okumaya sevk etmiştir.   Bu dönüşümün en radikal çıktısı, fakirliğin bireysel bir kader olmaktan çıkarılıp toplumsal ve yapısal bir sorun olarak konumlandırılmasıdır.   Bu bağlamda, “(İstenmeyen Durum Fakirliğin Kendisidir, Fakir İnsan Değil /الْأَمْرُ الْمَكْرُوهُ هُوَ الْفَقْرُ نَفْسُهُ، وَلَيْسَ الشَّخْصُ الْفَقِيرُ)” ifadesi, İslâm’ın insan merkezli ahlâkı ile yapısalcı ekonomi politiği arasındaki kesişim kümesini oluşturur. İslâm, yoksul düşmüş bireyi ahlaken kınamaz, aksine onun izzetini ve haklarını güvence altına alır; fakat yoksulluk durumunun kendisini toplumsal yapının ürettiği bir anomali ve istenmeyen bir olgu olarak ilân eder.   Modern tefsir literatüründe Tefsîru’l-Menâr/تفسير المنار müellifleri Muhammed Abduh ve Reşid Rıza, yoksulluğu bireyin kaderinden ziyade toplumsal sosyolojik yasaların bir sonucu olarak görür.   Abduh’a göre İslâm, insanı yeryüzünün halifesi kılarak ona iktisâdî bir fail rolü yüklemiştir. Dolayısıyla tedbirsizlik, cehalet veya sömürü düzeni nedeniyle ortaya çıkan fakirlik, bizatihi ortadan kaldırılması gereken bir şerdir. Menâr Tefsiri'nde yoksulların kınanmaması, aksine sistemin ürettiği yoksullukla mücadele edilmesi gerektiği vurgulanır.   Benzer şekilde Seyyid Kutub, Fî Zılâli’l Kur'ân/في ظِلالِ القرآن adlı eserinde yoksulluğu ahlaki bir erdem gibi sunan geleneksel yaklaşımları sert bir dille eleştirir. Kutub’a göre fakirlik, ALLÂH’ın muradı değil, servetin belirli ellerde toplanmasının bir sonucudur.   Kutub, fakir insanın ALLÂH katında değerli olduğunu ancak fakirliğin insanı kula kul olmaya zorlayan yapısal bir zulüm olduğunu savunur. Bu yüzden İslâm'ın hedefi fakire sadece acımak değil, fakirliği üreten mekanizmaları yok etmektir.   Kutub, “Mülkiyet ve Servet Ediniminin Mutlak Bir Serbestlik İçermediğini, Sermayenin Büyüme Yolculuğunda Helâl Sınırların ve Ahlâkî Sorumlulukların Belirleyici Olduğunu” ifade eder. Ona göre, ‘Toplumsal Adâleti Zedeleyen İktisâdî Yozlaşma, Üretmeden ve Haksız Yollarla Mülk Edinme Hırsından’ kaynaklanır.   Modern İslâm iksatçılarından Muhammed Bakır es-Sadr ve modernist düşünür Fazlur Rahman da YOKSULLUĞU bir ‘DAĞITIM SORUNU’ olarak ele alırlar. Rahman’a göre KUR’ÂN’ın nihai hedefi, sosyo-ekonomik adâlete dayalı ahlâkî bir dünya düzeni kurmaktır ve fakirlik bu hedefin önündeki en büyük engeldir. Sadr ise Iktisâdunâ/اقتصادنا  (Bizim İktisat) adlı temel eserinde yoksulluğun varlığını üretim yetersizliğine değil, İNSÂN ADALETSİZLİĞE bağlar.   Her iki düşünür de yoksul bireyin onurunun dokunulmazlığını savunurken, yoksulluk olgusunun tasfiyesini kurumsal bir zorunluluk olarak sunar.   Bu noktada modern iktisat ahlâkının ana eksenini, meşru zenginleşme süreçlerindeki Helal-Haram sınırları ile yolsuzluk, arsızlık ve haksız kazancın mutlak reddi oluşturur.   İslâm'ın Mülkiyet Telakkisinde Madden Güçlü Olmak Hedeflenirken, “Bu Hedefe Giden Yolda Gayrimeşru Araçların Kullanılması Zenginleşmenin Tüm AHLÂKÎ Zeminini Yok Eder.”   Bakır es-Sadr, sermaye birikiminin ancak adâlete dayalı meşru bir emek ve hakkaniyetli bir ticaret döngüsüyle bereket kazanabileceğini vurgular.   Dolayısıyla “Rüşvet, Yolsuzluk, Karaborsacılık, Faiz, Arsızlık ve Kamu Malını Gasp Etme Gibi Yapısal Haramlar Yoluyla Elde Edilen ZENGİNLİK, İSLÂM'ın Tasfiye Etmeye Çalıştığı YOKSULLUKTAN Çok Daha Büyük Bir Toplumsal İfsat ve Ahlâkî Çürüme Sebebidir.”   Zenginleşmenin bir onur vesilesi olabilmesi, ancak ‘Meşruiyet Dairesinde Kalması, Toplumsal Hakları Çiğnememesi, Harama ve Arsızlığa Bulaşmaması’ şartına bağlıdır.   Bu yaklaşımların teolojik ve sosyolojik analizi yapıldığında, İslâm'ın yoksulun kişiliğini ve onurunu korumak için değerli ahlâkî barikatlar kurduğu görülür.   Bakara Suresi 273. âyette geçen, “İffetlerinden Dolayı Yoksulluklarını Gizleyen ve İnsanlardan Arsızca Bir Şey İstemeyen Müminlerin” övülmesi, fakir insanın ontolojik değerini ortaya koyar.   Tefsirler, bu âyetleri okurken yoksulların toplumsal olarak dışlanmasının İslâm'ın kardeşlik ilkesine aykırı olduğunu belirtir. Ayıplanan veya mekruh olan kişi değil, kişinin maruz kaldığı mahrumiyettir.   Diğer taraftan, Hz. Peygamber’in fakirlikten ve küfürden ALLÂH’a sığınma duası, modern müfessirler tarafından fakirliğin inanç dünyasını ve toplumsal ahlâkı tehdit eden yıkıcı bir olgu olduğunun kanıtı olarak sunulur.   Zekat, İnfak ve Karz-ı Hasen gibi enstrümanlar bireysel birer lütuf değil; yoksulluk olgusunu kurumsal olarak yok etmeyi amaçlayan kamusal politikalardır.   İslâm müfessirlerinin ittifak ettiği temel doğrulardan biri, İslâm'ın yoksulluğu estetize eden veya onu idealize eden bir din olmadığıdır.   “Hoş Karşılanmayan (Çirkin/Kötü) Şey Fakirliğin Kendisidir, Fakir Kişinin Kendisi Değil /الْأَمْرُ الْمَكْرُوهُ هُوَ الْفَقْرُ نَفْسُهُ، وَلَيْسَ الشَّخْصُ الْفَقِيرُ” düsturu, İslâm düşüncesinin ulaştığı olgunluğu özetlemektedir.   İslâm yoksula şefkat ve izzetle yaklaşırken, yoksulluğa savaş açar. Ancak bu savaş verilirken, haram kazanç, yolsuzluk ve arsızlık gibi ahlâkî sapmalarla zenginleşmek de aynı şiddetle reddedilir.   Netice itibariyle, yoksulluğu ortadan kaldırmak sadece iktisâdî bir hedef değil, aynı zamanda insanın yeryüzündeki onurunu muhafaza etmeyi amaçlayan teolojik ve ahlâkî bir sorumluluktur.