İrân Savaşı Amerika'yı Nasıl EKONOMİK BİR TUZAĞA Düşürdü?

İrân ve ABD arasındaki muharebe, jeopolitik bir kriz olmaktan çıkıp adım adım küresel bir ekonomik soruna dönüşüyor. Bu kırılma sadece petrol fiyatlarının tırmanmasından değil; dünya ekonomisinde üç kritik maliyetin eş zamanlı olarak yükselmesinden kaynaklanıyor: Enerji Fiyatı, Sermaye Fiyatı ve Risk Fiyatı.

Petrol piyasalarından ABD hazine tahvillerine, Japon yeninden Alman tahvillerine ve Suudi Arabistan’ın devasa projelerine kadar uzanan tüm göstergeler, münferit gelişmeler olmaktan ziyade ortak bir eğilimin ayak sesleridir. Bu eğilim, artık ABD iç siyasetine ve Kasım seçimlerine de doğrudan sirayet etmiş durumda. Askerî Gücün Paradoksu ve HÜRMÜZ RİSKİ Bu zincirin başlangıç noktasını enerji piyasası oluşturuyor. ABD, İran karşısında ciddi bir paradoksla karşı karşıya: Askerİ baskıyı artırmaktan kaçınırsa Tahran, daha düşük maliyet ve riskle Hürmüz Boğazı ile enerji piyasası üzerindeki baskısını sürdürebilir. Öte yandan ABD askerî operasyonları tırmandırırsa, artan belirsizlik ortamı gemi sigorta maliyetlerini, nakliyeyi, petrol türevlerini ve nihayetinde enerji fiyatlarını yukarı çekebilir. Dolayısıyla petrol akışı tamamen durmasa bile, Hürmüz'ün taşıdığı risk tek başına fiyatları belirleyen temel bir unsura dönüşmüş vaziyettedir. İşte tam da bu nokta, Amerikan askerî gücünün Aşil tendonunun açığa çıktığı yerdir. “Askerî Güce Başvurmamak, Jeopolitik Bir Bedel ve Caydırıcılık Kaybı Doğururken; Bu Gücü Daha Geniş Bir Ölçekte Kullanmak ise Harbin Ekonomik Maliyetini Katlamaktadır.” ABD, aslına bakılırsa, ’caydırıcılığın bedeli’ ile ‘gerilimi tırmandırmanın maliyeti’ arasında sıkışmış bir seçimle karşı karşıyadır. Morgan Stanley Tahminleri ve Enflasyonist ŞOK Petrol piyasası da bu ihtimali son derece ciddiye alıyor. Nitekim Morgan Stanley, 2026'nın son çeyreğine ilişkin petrol fiyatı tahminini varil başına 75 dolardan 100 dolara yükseltirken, 2027'nin birinci ve ikinci çeyrekleri için beklentilerini sırasıyla 95 ve 90 dolar olarak güncelledi. Bu revizyon, piyasanın artık petrol fiyatlarında sadece kısa vadeli bir sıçrama öngörmediğini; Ortadoğu'daki arz kesintilerinin daha uzun bir süreye yayılma ihtimalinin yatırımcıların hesaplarına dâhil edildiğini net bir şekilde gösteriyor. Ne var ki pahalı petrol, yalnızca üreticilerin gelirini artırmakla kalmıyor; enflasyonu da amansızca körüklüyor. Petrol fiyatlarının tırmanması; benzinin, motorinin, taşımacılığın ve üretim maliyetlerinin katlanması demektir. Bu artışın bir kısmı ise nihayetinde akaryakıt ürünlerinin, temel malların ve hizmetlerin fiyatlarına yansımaktadır. Ekonomistlerin ‘enflasyonist ŞOK’ olarak adlandırdığı durum tam olarak budur: Hane halkının satın alma gücünü eriten, dışsal bir faktörün tetiklediği maliyet artışı dalgası. Tahvil Piyasasında Sıkışma ve YAPAY MÜDAHALELER Tam da bu noktada, enerji krizi para piyasalarına sirayet ediyor. Tahvil faizleri, en yalın tanımıyla, bir yatırımcının devlete borç para vermek karşılığında talep ettiği getiri oranıdır. Tahvil faizlerinin yükselmesi, devletin borçlanma maliyetlerinin katlanması anlamına gelir. Son haftalarda ABD 10 yıllık tahvil faizleri %4,75 sınırının üzerine yerleşirken, 30 yıllık tahvillerin getirisi %5 eşiğini aştı. Tahvil piyasalarındaki bu sıkışma eş zamanlı olarak Avrupa ve Japonya’ya da sıçramış durumda. Washington, piyasaları sakinleştirmek adına alışılagelmişin dışında bir yönteme başvurarak tahvil geri alımlarına (buyback) yöneldi. Bu hamleyle ABD Hazinesi, piyasadaki arz baskısını yapay bir şekilde hafifletmek için geçmiş borçlarının bir kısmını bizzat piyasadan topluyor. Ancak bu mekanizma köklü bir çözüm sunmaktan uzak; zira enflasyon, bütçe açığı, devasa borç stoku ve savaş riskinden endişe duyan yatırımcılar, bu tahvilleri ellerinde tutmak için her halükarda daha yüksek getiri talep etmeye devam edecektir. Japonya ve Yen DENKLEMİ Bu denklemin en kritik halkası ise Japonya'dır. ABD tahvillerinin en büyük küresel alıcısı konumundaki Japonya, elinde 1,1 trilyon dolardan fazla ABD hazine kağıdı bulunduruyor ve YEN piyasasındaki dalgalanmalar doğrudan Washington'ın borçlanma maliyetlerini sarsma potansiyeline sahip. Eğer yen aşırı değer kaybederse, Tokyo yönetimi milli para birimini savunmak için dolar likiditesine ihtiyaç duyacaktır. Bu müdahalenin eldeki dolar varlıklarının ve tahvillerinin kitlesel olarak satılmasıyla fonlanması ise ABD tahvilleri üzerindeki satış baskısını derinleştirip faizleri daha da yukarı kamçılayabilir. İşte bu yüzden ABD, YEN piyasasındaki hareketlere karşı aşırı hassas bir tutum sergiliyor. Nitekim Japonya, para birimini desteklemek amacıyla 30 Temmuz - 26 Ağustos tarihleri arasındaki kesitte yaklaşık 15,4 trilyon yen (yaklaşık 96,5 milyar dolar) gibi rekor bir harcama yaparken, Washington ve Tokyo yönetimleri 31 Temmuz'da piyasaya nadir görülen ortak bir müdahalede bulunmuştur. FIMA Kolaylığı, Avrupa ve Suudi Arabistan'ın Devasa PROJELERİ Nakit dolar likiditesi sağlamak amacıyla tahvillerin teminat olarak gösterildiği FIMA (Yabancı ve Uluslararası Para Otoriteleri Repo Mekanizması) kolaylığının devreye alınması tartışmaları da tam olarak bu çerçevede kritik bir önem kazanıyor. FIMA, merkez bankalarının ellerindeki ABD hazine tahvillerini teminat göstererek doğrudan nakit dolar almalarına imkân tanıdığı için, tahvil zengini ülkelerin acil döviz ihtiyaçlarını karşılamak adına bu varlıkları piyasada doğrudan satmak zorunda kalmalarının önüne geçiyor. Bir başka deyişle Japonya, ihtiyaç duyduğu dolar likiditesini fonlamak için ABD hazine tahvili piyasasında kitlesel ve doğrudan bir satış dalgası yaratmak mecburiyetinde kalmıyor. Bu durum Washington açısından hayati bir öneme sahip; zira bu tahvillerin dünyadaki en büyük yabancı sahiplerinden birinin yapacağı blok satışlar, borçlanma piyasası üzerindeki baskıyı derinleştirebilir gerilim yaratabilir ve piyasada satıcıların hücum ettiği paniğe dayalı bir domino etkisini tetikleyebilir. Ancak bu türbülans sadece ABD ve Japonya ile sınırlı değil; Avrupa da bu dalgayı derinden hissediyor. Netekim Almanya Başbakan Yardımcısı ve Maliye Bakanı Lars Klingbeil, borçlanma maliyetlerindeki bu tırmanışı doğrudan İran'daki savaşın yarattığı belirsizlik dalgasına bağlıyor. Bu tedirginlikle birlikte Almanya’nın 30 yıllık tahvil faizleri de 2011 yılından bu yana en yüksek seviyesine fırlamış durumda. Suudi Arabistan cephesinde ise bu süreç daha farklı bir boyuta bürünüyor. Riyad yönetimi, şu sıralar en az 8 milyar dolarlık yeni bir kredi paketi temin etme seçeneklerini masaya yatırırken, devlet petrol devi Aramco da alternatif finansman kanallarını değerlendiriyor. Eş zamanlı olarak, âile krallığının vizyoner geleceğini temsil eden milyar dolarlık devasa ‘Vision 2030’ projeleri ile fütüristik mega kent projesi NEOM, bu yeni finansal gerçeklikler ışığında kaçınılmaz bir şekilde gözden geçirilerek yeniden önceliklendiriliyor. DOMİNO ETKİSİ: Makroekonomiden Mikro Yaşama Böylelikle, küresel ölçekte bir domino etkisi şekilleniyor. Muharebe ilk olarak Hürmüz riskini tırmandırıyor; Hürmüz riski enerjiyi pahalılaştırıyor; pahalı enerji enflasyon doğuruyor; enflasyon, faiz indirimlerini zorlaştırıyor; yüksek faiz oranları borçlanma maliyetlerini artırıyor; pahalılaşan sermaye ise tahvil piyasalarını ve kamu bütçelerini baskı altına alarak nihayetinde büyük ve maliyetli projeleri cazip olmaktan çıkarıyor. Ancak bu zincirin son derece kritik bir halkası daha var: Amerikalıların günlük hayatı. Amerikalı bir seçmenin, ABD hazine tahvili getirilerinin ne anlama geldiğini bilmesine ya da FIMA mekanizmasının nasıl çalıştığını anlamasına gerek yoktur. O, bu karmaşık sürecin somut neticesini akaryakıt istasyonunda, market reyonunda ve mortgage taksitinde bizzat tecrübe eder. Daha pahalı petrol, daha pahalı benzin demektir; daha yüksek enflasyon, azalan satın alma gücü demektir; yükselen tahvil faizleri ise konut kredileri dâhil uzun vadeli tüm borçlanmalar için daha fazla maliyet demektir. İşte tam bu kırılma noktasında, ekonomik bir mesele kaçınılmaz olarak siyasi bir hesaplaşmaya dönüşür. KASIM SEÇİMLERİ ve Sandığın Kaçınılmaz Hükmü Reuters/Ipsos'un Ağustos ayı sonunda gerçekleştirdiği anket, Trump’a olan halk desteğinin %33’e gerilediğini ve Amerikalıların %71’inin İran’la yürütülen savaşın yönetim biçiminden derin bir memnuniyetsizlik duyduğunu gözler önüne serdi. Cumhuriyetçilerin yalnızca %31’i ara seçimler için yüksek bir motivasyona sahip olduğunu belirtirken, bu oran Demokratlar arasında %46’ya ulaştı. Dahası, son on yılda ilk kez Amerikalıların büyük bir çoğunluğu, Demokratların ekonomiyi yönetmede daha başarılı olacağını ifade etti. Bu çarpıcı veriler, Trump ve Cumhuriyetçiler için hayati bir uyarı niteliğindedir. Zira Kasım seçimleri yalnızca dış politikaya dair bir oylama değil; seçmenin doğrudan hayat maliyetleri üzerinden vereceği bir hükümdür. Savaşın uzaması; petrolün, benzinin, enflasyonun ve kredi maliyetlerinin yüksek kalmaya devam etmesi halinde, Amerikan gücünü tüm dünyaya ilan etmesi beklenen bu çatışma, ülke içinde halkın omuzlarına binen ağır bir geçim derdine dönüşecektir. Netice itibarıyla Trump, içinden çıkılması güç bir paradoksla karşı karşıyadır: Askerî baskıyı tırmandırmak, caydırıcılığı korumak adına kaçınılmaz görülebilir; fakat bu tırmanış enerji riskini ve enflasyonu körükleyecektir. Öte yandan, askerî baskıyı hafifletmek ise bir geri adım veya caydırıcılığın zafiyete uğraması olarak algılanacaktır. İşte bu yüzden, Amerikan askerî gücünün Aşil topuğu artık sadece askerî boyutla mahdut değildir; tamamen ekonomik ve siyasi bir nitelik kazanmıştır. Hürmüz Boğazı'ndan başlayan o kırılma zinciri; petrole, enflasyona, tahvil piyasalarına, yene, Avrupa’ya, Suudi Arabistan’a ve nihayetinde sıradan bir Amerikalının günlük hayatına kadar uzanmaktadır. İran savaşı, küresel bir finansal krize evrilmenin tam eşiğindedir ve bu sarsıntının dünya finans ağına sirayet ettiğini gösteren emareler birbiri ardına gün yüzüne çıkmaktadır. Washington şimdi, kendi askerî kapasitesinin de ötesinde, çok daha çetin bir soruyla karşı karşıyadır: “Bu SAVAŞ, Maliyeti Enerji Piyasalarına, Tahvil Borsalarına, Borçlanma Yüklerine ve En Nihayetinde Amerikalıların Sandığına Yansıtılmadan Nasıl Sürdürülebilir?”